Thực tế cho thấy, nhiều làng nghề nổi tiếng như gốm Bát Tràng, lụa Vạn Phúc, tranh Đông Hồ hay mây tre đan Phú Vinh đã và đang nỗ lực chuyển mình. Sản phẩm không còn bó hẹp trong không gian làng xã mà đã vươn ra thị trường quốc tế.
“Nghề” không chỉ là kế sinh nhai, mà còn là sợi dây gắn kết cộng đồng. Trong nhiều gia đình, nghề được truyền từ đời này sang đời khác như một phần gia phong. Người thợ không đơn thuần làm việc, mà sống cùng nghề, lớn lên cùng nghề. Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa nhanh chóng đang khiến nhiều làng nghề đối mặt với tình trạng thiếu hụt lao động trẻ. Không ít người trẻ lựa chọn rời quê, tìm kiếm cơ hội ở đô thị, khiến câu chuyện “giữ nghề” trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.
Nếu “nghề” tạo ra sản phẩm, thì “nghệ” mang lại linh hồn cho sản phẩm đó. Đây chính là yếu tố giúp hàng thủ công mỹ nghệ Việt Nam có chỗ đứng riêng trên thị trường quốc tế. Theo các chuyên gia kinh tế, trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt, những sản phẩm mang đậm dấu ấn văn hóa, có tính độc đáo cao sẽ có lợi thế vượt trội. Đây cũng là hướng đi mà nhiều làng nghề đang theo đuổi: chuyển từ sản xuất đại trà sang phát triển sản phẩm có giá trị gia tăng cao. Tuy vậy, không phải làng nghề nào cũng đủ nguồn lực để đầu tư cho sáng tạo và thiết kế. Nhiều cơ sở sản xuất nhỏ lẻ vẫn chủ yếu gia công theo mẫu có sẵn, thiếu sự đổi mới, dẫn đến nguy cơ bị tụt lại phía sau.
Bên cạnh câu chuyện về lao động và sáng tạo, các làng nghề còn phải đối mặt với nhiều thách thức khác. Áp lực cạnh tranh từ hàng công nghiệp giá rẻ, đặc biệt là hàng nhập khẩu, đang khiến không ít sản phẩm truyền thống mất dần thị phần. Ngoài ra, vấn đề ô nhiễm môi trường tại các làng nghề cũng là điểm nghẽn lớn. Nhiều nơi vẫn sản xuất theo phương thức thủ công, thiếu hệ thống xử lý chất thải, ảnh hưởng đến sức khỏe người dân và chất lượng môi trường sống. Một vấn đề khác là hạn chế trong xây dựng thương hiệu. Dù có sản phẩm chất lượng, nhiều làng nghề vẫn chưa xây dựng được thương hiệu đủ mạnh để tiếp cận thị trường quốc tế một cách bền vững.
Trước những thách thức đó, các chuyên gia cho rằng, cần một cách tiếp cận mới trong phát triển làng nghề - đó là gắn với kinh tế sáng tạo và chuyển đổi số. Thay vì chỉ tập trung vào sản xuất, các làng nghề cần chú trọng hơn đến việc kể câu chuyện sản phẩm, xây dựng thương hiệu và trải nghiệm khách hàng. Sự kết hợp giữa làng nghề và du lịch được xem là hướng đi tiềm năng, giúp gia tăng giá trị và quảng bá hình ảnh.
Thực tế, nhiều mô hình đã bước đầu thành công. Du khách đến Bát Tràng không chỉ mua gốm mà còn trực tiếp tham gia làm gốm, đến Vạn Phúc không chỉ mua lụa mà còn tìm hiểu quy trình dệt truyền thống. Những trải nghiệm này góp phần nâng cao giá trị sản phẩm và tạo nguồn thu mới cho người dân. Cùng với đó, thương mại điện tử và các nền tảng số đang mở ra cơ hội lớn cho các làng nghề tiếp cận thị trường toàn cầu với chi phí thấp hơn.
Tuy nhiên, để tận dụng được cơ hội này, người dân cần được hỗ trợ về kỹ năng, công nghệ và tư duy kinh doanh. Câu chuyện phát triển làng nghề, suy cho cùng, vẫn quay về bài toán cân bằng giữa bảo tồn và đổi mới. Nếu chỉ giữ nguyên cách làm cũ, làng nghề khó có thể cạnh tranh. Nhưng nếu chạy theo thị trường mà đánh mất bản sắc, giá trị cốt lõi cũng sẽ dần phai nhạt. Để làm được điều này, cần sự chung tay của nhiều bên: Nhà nước với vai trò kiến tạo chính sách; doanh nghiệp với vai trò dẫn dắt thị trường và người dân là chủ thể của làng nghề cùng với ý thức giữ gìn và phát huy giá trị truyền thống.