Chè lam là thức quà quê quen thuộc, đặc biệt nổi tiếng ở vùng xứ Đoài, Hà Nội (tương ứng với khu vực thị xã Sơn Tây, các huyện Ba Vì, Thạch Thất, Quốc Oai, Phúc Thọ, Hoài Đức, Đan Phượng cũ). Loại bánh dẻo thơm mùi nếp rang, cay nhẹ vị gừng, ngọt thanh của mật mía và bùi béo của lạc rang thường xuất hiện trong dịp lễ Tết, ngày se lạnh hay những buổi uống trà.
Điều khiến nhiều người tò mò là vì sao món bánh này lại gọi là chè lam, trong khi nó không phải món chè theo cách hiểu thông thường?
Chè lam là bánh hay là chè?
Chè lam thực chất là một loại bánh ngọt truyền thống, chứ không phải món chè nước. Thành phần quen thuộc của chè lam gồm bột nếp rang, mật mía hoặc mạch nha, gừng tươi, lạc rang, đôi khi thêm vừng. Sau khi nấu phần mật và trộn với bột nếp rang, người làm sẽ cán, ép rồi cắt thành từng thanh nhỏ. Thành phẩm có độ dẻo, thơm và hơi dính, thường được ăn kèm trà nóng.
Chính vì là một loại bánh nên cái tên “chè lam” từ lâu đã gây thắc mắc. Nhiều người lần đầu nghe tên thường nghĩ đây là một món chè ngọt hoặc một loại trà.
Thế nhưng, cho đến nay, nguồn gốc chính xác của tên gọi “chè lam” vẫn chưa có một cách giải thích thống nhất tuyệt đối. Phần lớn thông tin hiện nay dựa trên tư liệu dân gian, truyền miệng hoặc các cách lý giải được lưu truyền qua nhiều đời.
Chè lam thực chất là một loại bánh ngọt truyền thống, chứ không phải món chè nước. (Ảnh: Bách hóa xanh)
Vì sao gọi là chè lam?
Một trong những cách giải thích được nhắc đến khá nhiều là tên gọi chè lam gắn với nghĩa quân Lam Sơn thời nhà Lê. Theo cách kể này, món bánh được làm từ những nguyên liệu dễ kiếm như nếp rang, mật, gừng, lạc; có ưu điểm là gọn, dễ mang theo, để được tương đối lâu và cung cấp năng lượng. Vì vậy, nó được cho là từng được dùng như món lương thực tiện dụng trong những chặng đường dài. Từ chữ “Lam” trong “Lam Sơn”, người đời sau gọi thành “chè lam”.
Một hướng giải thích khác cho rằng “chè” trong chè lam không nhất thiết chỉ món chè nước, mà có thể liên quan đến thói quen dùng từ trong tiếng Việt cổ hoặc cách gọi dân gian. Trong tiếng Việt, từ “chè” ngoài nghĩa là cây chè, nước chè, còn từng được dùng trong nhiều ngữ cảnh chỉ món ăn ngọt, món quà ăn chơi hoặc sản phẩm dùng để ăn kèm khi uống trà. Bởi vậy, việc một loại bánh ngọt mang chữ “chè” trong tên gọi không phải điều quá lạ.
Ngoài ra cũng có nhiều ý kiến giải thích “chè” trong chè lam có thể liên quan đến thói quen dùng từ trong tiếng Việt cổ hoặc cách gọi dân gian. Trong tiếng Việt, từ “chè” ngoài nghĩa là cây chè, nước chè, còn từng được dùng trong nhiều ngữ cảnh chỉ món ăn ngọt, món quà ăn chơi hoặc sản phẩm dùng để ăn kèm khi uống trà.
Chè lam Thạch Xá, một đặc sản nổi tiếng của vùng Thạch Thất, Hà Nội
Chè lam ở đâu ngon?
Nhắc đến chè lam, nhiều người sẽ nghĩ ngay tới chè lam Thạch Xá, một đặc sản nổi tiếng của vùng Thạch Thất, Hà Nội, thuộc không gian văn hóa xứ Đoài xưa. Đây là nơi chè lam được làm thành nghề, trở thành món quà quê quen thuộc với du khách mỗi khi ghé thăm khu vực chùa Tây Phương hay vùng ven đô Hà Nội.
Dù đến nay chưa có câu trả lời duy nhất cho câu hỏi vì sao gọi là chè lam, có thể thấy tên gọi ấy đã gắn bó với món bánh này qua nhiều thế hệ, đến mức trở thành một phần ký ức ẩm thực của người Việt.
Đằng sau hai chữ “chè lam” không đơn thuần chỉ là một món quà ngọt dẻo, mà còn là câu chuyện về làng nghề, về cách người xưa tận dụng nguyên liệu dân dã để tạo nên một món quà quê thơm dẻo, ngọt bùi.