(TBKTSG Online) - Thủ công mỹ nghệ là ngành tạo việc làm lớn, đặc biệt tại khu vực nông thôn và mang lại hàng tỉ đô la Mỹ doanh số xuất khẩu mỗi năm. Tuy nhiên, với những thay đổi về thị trường cũng như thị hiếu tiêu dùng trong và ngoài nước, hàng thủ công mỹ nghệ đang đứng trước giai đoạn cấp bách thay đổi để tồn tại và nâng cao tính cạnh tranh.

Đây là ý kiến của đa số các đại biểu tham gia Diễn đàn “Tư vấn thiết kế mẫu mã và tìm đầu ra cho sản phẩm thủ công mỹ nghệ Việt Nam” do Trung tâm xúc tiến thương mại Nông nghiệp Việt Nam và Hiệp hội làng nghề Việt Nam tổ chức ngày 28-9 tại Hà Nội.

Nhiều khó khăn

Theo ông Lưu Duy Dần, Chủ tịch hiệp hội làng nghề Việt Nam, cả nước có 2.790 làng nghề với hơn 11 triệu lao động thuộc 53 nhóm nghề. Các làng nghề này sản xuất khoảng 200 loại sản phẩm thủ công khác nhau, với rất nhiều sản phẩm có lịch sử phát triển lâu đời gắn với các làng nghề có tên tuổi như lụa Vạn Phúc, đồng Ngũ Xã, gỗ Sơn Đồng...

Thông tin tại hội thảo cho thấy, trong những năm gần đây, số hộ và cơ sở ngành nghề ở nông thôn đang tăng lên với tốc độ bình quân 8,8 - 9,8%. Trung bình mỗi doanh nghiệp tư nhân chuyên làm nghề tạo việc làm ổn định cho khoảng 27 lao động thường xuyên và  8 đến 10 lao động thời vụ; các hộ cá thể tạo 4 đến 6 lao động thường xuyên và 2 đến 5 lao động thời vụ. Ở những làng nghề thêu ren, dệt, mây tre đan, mỗi cơ sở có thể thu hút được 200 - 250 lao động.

Kim ngạch xuất khẩu từ các làng nghề cũng không ngừng tăng lên, nhiều sản phẩm thủ công mỹ nghệ được làm tại các làng nghề Việt Nam được xuất khẩu đến trên 100 nước và vùng lãnh thổ. Giá trị hàng thủ công mỹ nghệ xuất khẩu cũng tăng rất tăng nhanh, năm 2000 mới đạt 274 triệu đô la Mỹ thì đến năm 2010 đã đạt con số 2,8 tỉ đô la Mỹ, tăng gấp hơn 10 lần.

Tuy nhiên, ông Vũ Quốc Tuấn, Trưởng ban Cố vấn Hiệp hội Làng nghề Việt Nam, lo ngại về thực tế là hai năm trở lại đây, do tác động tiêu cực của khủng hoảng tài chính và suy thoái kinh tế toàn cầu, kinh doanh của nhiều làng nghề giảm sút 30 - 40%. Nhiều làng nghề đơn hàng xuất khẩu giảm hơn một nửa, không ít hộ gia đình đã phải bỏ nghề tìm công việc khác.

Nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên, theo ông Đào Văn Hồ, Giám đốc trung tâm xúc tiến thương mại nông nghiệp, còn do sản phẩm các làng Việt Nam phải đối mặt với cạnh tranh khốc liệt từ các sản phẩm tương tự của Trung Quốc và Ấn Độ…

Song nguyên nhân quan trọng nhất chính là mặt hàng thủ công mỹ nghệ của Việt Nam thiếu tính sáng tạo về mẫu mã. “Đa số các sản phẩm làm theo các mẫu mã có từ hàng chục, hàng trăm năm nay dẫn đến nhàm chán, không thu hút được khách hàng. Đối với các sản phẩm xuất khẩu, đa phần là gia công theo mẫu có sẵn của đối tác gửi sang, hoặc làm 'nhái' mẫu nước ngoài” ông Hồ nói.

Làng nghề mộc La Xuyên, Nam Định là một ví dụ. Theo nghệ nhân Nguyễn Văn Dức tại La Xuyên, vấn đề mẫu mã và đầu ra cho sản phẩm hàng thủ công mỹ nghệ là một mấu chốt cơ bản để duy trì và phát triển làng nghề mộc hiện nay. Nhưng để giải quyết vấn đề này thì không hề đơn giản vì có trên 90% thợ thủ công không được học qua sơ cấp mỹ thuật hay trường lớp đào tạo nghề chuyên nghiệp mà gần như truyền nghề theo cách “cha truyền con nối”. Như vậy dẫn đến tay nghề của người thợ bị hạn chế.

Các chuyên gia trong ngành cho rằng để nâng cao giá trị sản phẩm thủ công mỹ nghệ Việt Nam, khâu thiết kế, sáng tạo mẫu mã cho sản phẩm cần được quan tâm theo hướng chuyên nghiệp hóa.

Theo ông Trịnh Quốc Đạt, Phó Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Việt Nam, sản phẩm thủ công mỹ nghệ cần phải đáp ứng được các yêu cầu như đảm bảo mỹ thuật, vừa có nét đẹp cổ truyền mang đậm bản sắc dân tộc vừa có nét hiện đại phù hợp với thời đại; dễ tổ chức sản xuất hàng loạt, đáp ứng với sản xuất khối lượng lớn tiêu thụ trong nước và xuất khẩu; phù hợp với thị hiếu, tập quán của vùng miền hoặc thị hiếu, tập quán của từng nước tiêu thụ sản phẩm; sản phẩm vừa để trưng bày, trang trí nhà nhưng lại có một công dụng thực tế nào đó…

Còn theo ông Bùi Văn Vượng, Giám đốc Trung tâm tạo mẫu hỗ trợ làng nghề Việt Nam, cần sớm thành lập một trung tâm tạo mẫu thủ công mỹ nghệ thành phố Hà Nội, thu hút các nhà tạo mẫu thực tài và thực tâm vào công cuộc phục hưng làng nghề truyến thống của thành phố Hà Nội và cả nước nói chung. Đào tạo tập huấn từng bước cho nghệ nhân, thợ giỏi, họa sĩ công nghiệp và nhà tạo mẫu về ngành hàng thủ công mỹ nghệ truyền thống.